Stan przedcukrzycowy to podwyższona glikemia, która nie spełnia jeszcze kryteriów cukrzycy: glukoza na czczo 100-125 mg/dl (nieprawidłowa glikemia na czczo) lub 140-199 mg/dl w 120. minucie testu obciążenia glukozą. Zwykle nie daje objawów, dlatego wykrywa się go w badaniach. Zmiana stylu życia może wyraźnie zmniejszyć ryzyko przejścia w cukrzycę typu 2.
Stan przedcukrzycowy to etap pośredni między prawidłowym metabolizmem glukozy a cukrzycą typu 2. Według zaleceń Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego obejmuje dwa zaburzenia, które mogą występować osobno lub razem:
Na to zaburzenie może też wskazywać hemoglobina glikowana (HbA1c) w zakresie 5,7-6,4%. Taki wynik jest sygnałem do dalszej diagnostyki, najlepiej testu obciążenia glukozą, który PTD uznaje za najczulszą metodę wykrywania tego zaburzenia.
Osoby z tym zaburzeniem mają większe ryzyko cukrzycy typu 2 i chorób serca oraz naczyń. U podstaw zaburzenia leży najczęściej insulinooporność, czyli słabsza reakcja tkanek na insulinę.
Stan przedcukrzycowy rozpoznaje się na podstawie badań z krwi żylnej wykonanych w laboratorium. PTD podkreśla, że do rozpoznania nie wolno używać pomiarów z glukometru, a glukozę na czczo oznacza się 8-14 godzin po ostatnim posiłku.
| Badanie | Wynik prawidłowy | Stan przedcukrzycowy | Cukrzyca |
|---|---|---|---|
| Glukoza na czczo | 70-99 mg/dl | 100-125 mg/dl (IFG) | ≥126 mg/dl w dwóch pomiarach |
| Glukoza w 120. minucie OGTT | poniżej 140 mg/dl | 140-199 mg/dl (IGT) | ≥200 mg/dl |
| HbA1c | poniżej 5,7% | 5,7-6,4% (wskazanie do OGTT) | ≥6,5% |
| Glukoza przygodna | nie służy do rozpoznania stanu przedcukrzycowego | nie dotyczy | ≥200 mg/dl z objawami hiperglikemii |
Jeśli glukoza na czczo wynosi 100-125 mg/dl w jednym lub dwóch pomiarach, zalecenia PTD przewidują wykonanie testu obciążenia glukozą. To ważne, bo część osób z pozornie „lekko podwyższonym” wynikiem ma już nieprawidłową tolerancję glukozy albo cukrzycę, której nie widać w samym pomiarze na czczo.
Test polega na pomiarze glukozy na czczo, wypiciu roztworu glukozy i ponownym pomiarze po 120 minutach. Przed badaniem nie należy zmieniać diety ani się głodzić. Osoby, które z powodu stanu przedcukrzycowego przyjmują metforminę, według PTD odstawiają ją co najmniej tydzień przed testem, zawsze po uzgodnieniu z lekarzem.
Tak, otyłość, zwłaszcza brzuszna, jest jedną z głównych przyczyn stanu przedcukrzycowego. Według zaleceń PTLO z 2024 roku głównym mechanizmem jest insulinooporność wywołana przez tłuszcz trzewny. Początkowo trzustka nadrabia ją większym wydzielaniem insuliny, a z czasem glukoza na czczo i po posiłkach zaczyna rosnąć.
Ryzyko rośnie z każdym rokiem życia z nadmierną masą ciała. PTLO podaje, że każde 2 lata z nadwagą zwiększają ryzyko cukrzycy typu 2 o 9%, a każde 2 lata z otyłością o 14%. Poza masą ciała znaczenie mają też:
Badanie w kierunku cukrzycy każdy dorosły po 45. roku życia powinien wykonywać co 3 lata. Według PTD co roku, niezależnie od wieku, badają się osoby z grup ryzyka, m.in.:
Zaburzenie zwykle nie daje objawów. Silne pragnienie, częste oddawanie moczu i osłabienie mogą oznaczać już wysoką glikemię. Jeśli dołączają wymioty, przyspieszony oddech lub zaburzenia świadomości, trzeba pilnie wezwać pomoc pod numerem 112.
Nieleczone zaburzenie zwiększa ryzyko cukrzycy typu 2, a razem z nią ryzyko jej powikłań. Już na tym etapie rośnie też ryzyko chorób serca i naczyń, dlatego lekarz ocenia przy okazji ciśnienie tętnicze i lipidogram.
Gdy rozwinie się cukrzyca, długo utrzymująca się wysoka glikemia może uszkadzać:
Takie powikłania rozwijają się latami i nie są nieuniknione. Wczesne wykrycie zaburzeń glikemii daje czas, żeby do nich nie dopuścić.
U wielu osób stan przedcukrzycowy da się cofnąć albo przynajmniej opóźnić cukrzycę typu 2, choć nie ma gwarancji. W badaniu Diabetes Prevention Program zmiana stylu życia z celem utraty co najmniej 7% masy ciała i 150 minut ruchu tygodniowo zmniejszyła zachorowania na cukrzycę o 58% w porównaniu z placebo, a metformina o 31%.
Zalecenia PTD na 2025 rok przekładają to na konkretne cele:
Przy podwyższonej glikemii najlepiej działa jadłospis, który pomaga zmniejszyć masę ciała i nie powoduje dużych skoków glukozy po posiłkach. Nie wymaga to specjalnych produktów, tylko kilku stałych zamian:
Te same zmiany są podstawą leczenia insulinooporności i otyłości, więc jeden plan poprawia kilka wyników naraz. Jeśli trudno go ułożyć samodzielnie, pomaga konsultacja z dietetykiem. Przy nadwadze lub otyłości warto też skonsultować się z lekarzem, który prowadzi leczenie otyłości w Zgierzu, blisko Łodzi.
W praktyce wystarczą proste zamiany. Zamiast słodkiej bułki na śniadanie: pieczywo razowe z jajkiem lub twarożkiem i warzywami. Zamiast soku do obiadu: woda. Zamiast deseru po każdym posiłku: owoc albo garść orzechów raz dziennie. Każda taka zmiana z osobna wydaje się drobna, ale razem dają trwały deficyt energii.
Leki przy stanie przedcukrzycowym nie są potrzebne u każdego. PTD zaleca rozważenie metforminy obok zmiany stylu życia zwłaszcza u osób, które mają jednocześnie nieprawidłową glikemię na czczo i nieprawidłową tolerancję glukozy, u osób z BMI ≥35 kg/m², poniżej 60. roku życia oraz u kobiet po cukrzycy ciążowej.
Przy BMI ≥27 kg/m² i stanie przedcukrzycowym zalecenia przewidują także rozważenie leków z grupy agonistów GLP-1 lub GIP/GLP-1, np. liraglutydu, semaglutydu albo tirzepatydu. PTD podkreśla też, że u osób z otyłością skuteczna w zapobieganiu cukrzycy jest chirurgia metaboliczna, o której więcej w tekście o tym, czym jest operacja bariatryczna. O wyborze leczenia zawsze decyduje lekarz.
Zaburzenia glikemii łatwiej opanować, gdy leczenie i zmiana jedzenia są prowadzone razem. W CLiPO w Zgierzu, przy granicy Łodzi, wyniki glukozy i dalsze postępowanie omawia diabetolog. Dla osób z nadmierną masą ciała przygotowaliśmy pakiet otyłość i insulinooporność, w którym pracują razem diabetolog i dietetyk.
Na pierwszą wizytę warto zabrać dotychczasowe wyniki glukozy, HbA1c i lipidogramu. Listę przydatnych badań znajdziesz w tekście jakie badania wykonać przy otyłości.
Nie, stan przedcukrzycowy nie zawsze przechodzi w cukrzycę typu 2, zwłaszcza gdy zmieni się styl życia. W badaniu Diabetes Prevention Program utrata co najmniej 7% masy ciała i 150 minut ruchu tygodniowo zmniejszyły zachorowania o 58%. Nadal potrzebne są jednak regularne badania.
Stan przedcukrzycowy oznacza glukoza na czczo 100-125 mg/dl albo 140-199 mg/dl w 120. minucie testu obciążenia glukozą. Na zaburzenie może wskazywać też HbA1c 5,7-6,4%, co jest wskazaniem do testu obciążenia. Badanie wykonuje się z krwi żylnej w laboratorium.
Osoby, u których stwierdzono stan przedcukrzycowy, powinny badać glikemię co najmniej raz w roku. Tak zaleca PTD dla wszystkich grup ryzyka cukrzycy typu 2. Lekarz może zlecić badania częściej, np. w trakcie leczenia.
Nie zawsze, bo podstawą jest zmiana stylu życia. Zalecenia PTD 2025 przewidują rozważenie metforminy m.in. przy BMI ≥35 kg/m² i u osób poniżej 60. roku życia, a przy BMI ≥27 kg/m² także leków z grupy agonistów GLP-1 lub GIP/GLP-1. Decyzję podejmuje lekarz.
Nie, do rozpoznania stanu przedcukrzycowego potrzebne są badania z krwi żylnej wykonane w laboratorium. Zalecenia PTD wykluczają w tym celu pomiary z glukometru. Glukozę na czczo oznacza się 8-14 godzin po ostatnim posiłku.