Badania przy otyłości warto zacząć od tych, które pokazują jej powikłania: glukozy na czczo lub HbA1c, lipidogramu, ALT i AST, kreatyniny z eGFR, TSH, kwasu moczowego, morfologii i badania ogólnego moczu. Taki zestaw wymieniają zalecenia PTLO z 2024 roku. Do tego dochodzi pomiar ciśnienia, masy ciała i obwodu talii, a kolejne badania lekarz dobiera do objawów.
Badania przy otyłości nie służą do jej rozpoznania, tylko do sprawdzenia, co nadmiar tkanki tłuszczowej zdążył już zmienić w organizmie. Otyłość rozpoznaje się na podstawie BMI od 30 kg/m² i pomiarów ciała, w tym obwodu talii, a wyniki krwi i moczu pokazują jej skutki.
Zalecenia Polskiego Towarzystwa Leczenia Otyłości (PTLO) podkreślają, że choroby związane z otyłością zaczynają się zwykle na długo przed rozpoznaniem. Stan przedcukrzycowy, zaburzenia lipidów, nadciśnienie czy stłuszczenie wątroby długo nie bolą i nie dają wyraźnych objawów. U osób z otyłością, zwłaszcza brzuszną, lekarz powinien ich aktywnie szukać, bo ich współwystępowanie wyraźnie zwiększa ryzyko sercowo-naczyniowe.
Badania mają też drugi cel: pomagają ustalić cel leczenia i pokazać realne zagrożenia. PTLO przypomina, że sukces w leczeniu otyłości to przede wszystkim poprawa zdrowia, a nie tylko mniejsza liczba na wadze. Lepszy wynik glukozy czy lipidogramu po kilku miesiącach bywa więc równie ważną miarą postępu.
PTLO zaleca, by u wszystkich osób z nadwagą lub otyłością zmierzyć ciśnienie tętnicze i wykonać badania w kierunku zaburzeń gospodarki węglowodanowej i lipidowej oraz ocenić pracę nerek i wątroby. Zestaw podstawowych badań przy otyłości wygląda tak:
| Badanie | Co ocenia | Na co zwraca uwagę lekarz |
|---|---|---|
| Glukoza na czczo, OGTT lub HbA1c | gospodarkę węglowodanową | stan przedcukrzycowy i cukrzyca typu 2 |
| Lipidogram (TC, LDL-C, HDL-C, nie-HDL-C, TG) | gospodarkę lipidową | typowe przy otyłości wysokie triglicerydy i niski HDL-C |
| ALT i AST | wątrobę | stłuszczeniowa choroba wątroby (MASLD) |
| Kreatynina z eGFR, badanie ogólne moczu | nerki | przewlekła choroba nerek |
| Kwas moczowy | przemianę puryn | hiperurykemia |
| TSH | tarczycę | niedoczynność tarczycy |
| Morfologia krwi | stan ogólny | np. niedokrwistość |
| Pomiar ciśnienia tętniczego | układ krążenia | nadciśnienie tętnicze |
Lista nie oznacza, że wszystko trzeba zrobić jednego dnia. Zakres i kolejność badań lekarz dostosowuje do wieku, objawów, chorób współistniejących i wcześniejszych wyników.
Progi glukozy i HbA1c podaje Polskie Towarzystwo Diabetologiczne (PTD) w zaleceniach na 2025 rok. Glukozę na czczo oznacza się w krwi pobranej 8-14 godzin po ostatnim posiłku, w godzinach porannych.
PTD zaleca coroczne badanie w kierunku cukrzycy u osób z nadwagą lub otyłością, czyli z BMI od 25 kg/m² albo z obwodem talii od 80 cm u kobiet i od 94 cm u mężczyzn. Pozostałe osoby po 45. roku życia badają się co 3 lata. Wczesne zaburzenia glikemii opisuje strona o stanie przedcukrzycowym.
Nie zawsze. Insuliny na czczo nie ma w podstawowym zestawie badań, który wymienia PTLO, a rozpoznanie zaburzeń glikemii opiera się na glukozie, OGTT i HbA1c. Lekarz może zlecić insulinę w wybranych sytuacjach, np. gdy glukoza jest jeszcze prawidłowa, a obraz kliniczny sugeruje insulinooporność.
Z wynikiem insuliny i wskaźnikiem HOMA-IR trzeba obchodzić się ostrożnie. Normy insuliny różnią się między laboratoriami, a zalecenia PTLO i PTD nie podają dla HOMA-IR progu rozpoznania. Sam wynik niczego więc nie przesądza. Jego interpretację warto zostawić lekarzowi, który zna też wywiad, masę ciała i rozmieszczenie tkanki tłuszczowej. Objawy i sposób rozpoznawania opisuje strona o insulinooporności.
Lipidogram pokazuje ryzyko miażdżycy, a przy otyłości często ujawnia dyslipidemię aterogenną: wysokie triglicerydy i niskie stężenie cholesterolu HDL. Według PTD lipidogram można oznaczać bez bycia na czczo, ale przy triglicerydach powyżej 150 mg/dl badanie należy wykonać 8-12 godzin po ostatnim posiłku. Przyczyny i leczenie opisuje strona o podwyższonych trójglicerydach.
ALT i AST to enzymy wątrobowe. Ich podwyższenie może wskazywać na stłuszczeniową chorobę wątroby związaną z zaburzeniami metabolicznymi (MASLD), która często przebiega bez objawów. Same enzymy nie mówią wszystkiego, dlatego lekarz może zlecić też badanie obrazowe, np. USG jamy brzusznej. Więcej: stłuszczenie wątroby.
Kreatynina z eGFR i badanie ogólne moczu oceniają nerki. PTLO wymienia przewlekłą chorobę nerek wśród powikłań otyłości, a sprzyjają jej też nadciśnienie i cukrzyca typu 2. Na początku nie daje ona żadnych dolegliwości, więc bez badań łatwo ją przeoczyć.
TSH zaleca się każdej osobie z otyłością, niezależnie od objawów. Jeśli wynik jest podwyższony, PTLO zaleca oznaczenie wolnej tyroksyny (FT4) i przeciwciał anty-TPO. Według danych przytaczanych w zaleceniach subkliniczna niedoczynność tarczycy dotyczy około 14,6% osób z otyłością, a jawna około 14%.
Inaczej jest z kortyzolem. Nadmiar kortyzolu (hiperkortyzolemia) występuje u około 0,9% osób z otyłością, dlatego nie bada się go rutynowo. PTLO wskazuje, że diagnostyka w kierunku zespołu Cushinga ma sens przy objawach takich jak:
Badaniem przesiewowym jest wtedy test hamowania z 1 mg deksametazonu, a nie przypadkowy, poranny pomiar kortyzolu. Amerykański NIDDK przypomina, że zespół Cushinga jest rzadki, a jego najczęstszą przyczyną jest długotrwałe przyjmowanie dużych dawek leków glikokortykosteroidowych. Takich leków nie wolno odstawiać samodzielnie.
Kolejne badania i konsultacje lekarz zleca, gdy pojawiają się zaburzenia miesiączkowania, problemy z erekcją, obrzęki, objawy depresji albo podejrzenie, że w nocy występuje bezdech senny.
Częstotliwość kontroli ustala lekarz. Punktem odniesienia jest zalecenie PTD: u osób z nadwagą lub otyłością badanie w kierunku cukrzycy powtarza się co roku. W trakcie leczenia, zwłaszcza farmakologicznego, kontrole bywają częstsze.
Nie czekaj na planowaną wizytę, jeśli pojawią się silne pragnienie, częste oddawanie moczu, wyraźne osłabienie albo nieplanowany, szybki spadek masy ciała. PTLO zaleca, by takie osoby w pierwszej kolejności ocenić pod kątem cukrzycy lub choroby nowotworowej. Ból w klatce piersiowej albo nagła duszność to powód, by od razu dzwonić pod numer 112.
Jeśli nie wiesz, od kogo zacząć, pomoże tekst o tym, kiedy warto rozpocząć leczenie otyłości u endokrynologa. W CLiPO wyniki można omówić z endokrynologiem lub diabetologiem, a gdy badania potwierdzą powikłania, lekarz układa plan w ramach leczenia otyłości.
Na oznaczenie glukozy tak: krew pobiera się 8-14 godzin po ostatnim posiłku. Lipidogram można wykonać bez bycia na czczo, ale przy triglicerydach powyżej 150 mg/dl oznacza się go 8-12 godzin po posiłku. Szczegóły przygotowania warto potwierdzić w laboratorium.
Tak, zalecenia PTLO z 2024 roku zalecają oznaczenie TSH u każdej osoby z rozpoznaną otyłością, także bez objawów niedoczynności tarczycy. Przy podwyższonym TSH lekarz zleca FT4 i przeciwciała anty-TPO. Nieleczona jawna niedoczynność tarczycy utrudnia leczenie otyłości.
Nie rutynowo, bo nadmiar kortyzolu dotyczy około 0,9% osób z otyłością. Badanie ma sens przy objawach sugerujących zespół Cushinga, np. szerokich, żywoczerwonych rozstępach czy osłabieniu mięśni. Wtedy lekarz zleca test z 1 mg deksametazonu, a nie przypadkowy poranny pomiar kortyzolu.
OGTT zleca się zwykle wtedy, gdy glukoza na czczo wynosi 100-125 mg/dl lub HbA1c 5,7-6,4%, a lekarz podejrzewa zaburzenia tolerancji glukozy. Wynik 140-199 mg/dl w 120. minucie oznacza nieprawidłową tolerancję glukozy, a 200 mg/dl i więcej cukrzycę. Przed testem nie ogranicza się węglowodanów.
Badanie w kierunku cukrzycy osoby z nadwagą lub otyłością powinny wykonywać co roku, zgodnie z zaleceniami PTD na 2025 rok. Pozostałe badania lekarz planuje indywidualnie, zależnie od wyników i leczenia. Przy farmakoterapii albo nieprawidłowych wynikach kontrole bywają częstsze.