Wysoki cholesterol to najczęściej podwyższone stężenie cholesterolu LDL, które sprzyja miażdżycy, zawałowi serca i udarowi mózgu. Według polskich wytycznych z 2021 roku cholesterol całkowity powinien wynosić poniżej 190 mg/dl, a cel dla LDL zależy od ryzyka: od poniżej 115 mg/dl przy małym do poniżej 55 mg/dl przy bardzo dużym. Zwykle nie daje objawów.
Cholesterol to substancja tłuszczowa niezbędna organizmowi. Jest składnikiem błon komórkowych i bierze udział w wytwarzaniu hormonów. Większość cholesterolu powstaje w wątrobie, reszta pochodzi z jedzenia. Problem zaczyna się dopiero wtedy, gdy we krwi krąży go za dużo w niewłaściwej postaci.
W lipidogramie ocenia się kilka frakcji:
Za wysoki jest cholesterol całkowity od 190 mg/dl oraz LDL powyżej celu ustalonego dla danej osoby. Nie ma jednej normy LDL dla wszystkich, bo cel zależy od ryzyka sercowo-naczyniowego, które lekarz ocenia np. na podstawie skali SCORE, chorób serca, cukrzycy i chorób nerek.
| Parametr | Wartość pożądana według wytycznych z 2021 roku |
|---|---|
| Cholesterol całkowity | poniżej 190 mg/dl (5,0 mmol/l) |
| LDL przy małym ryzyku | poniżej 115 mg/dl (3,0 mmol/l) |
| LDL przy umiarkowanym ryzyku | poniżej 100 mg/dl (2,6 mmol/l) |
| LDL przy dużym ryzyku | poniżej 70 mg/dl (1,8 mmol/l) |
| LDL przy bardzo dużym ryzyku | poniżej 55 mg/dl (1,4 mmol/l) |
| LDL przy ekstremalnym ryzyku | poniżej 40 mg/dl (1,0 mmol/l) |
| HDL | powyżej 40 mg/dl u mężczyzn, powyżej 45 mg/dl u kobiet |
| Trójglicerydy na czczo | poniżej 150 mg/dl (1,7 mmol/l) |
LDL powyżej 190 mg/dl to według wytycznych sygnał do sprawdzenia, czy nie chodzi o rodzinną hipercholesterolemię. Lipidogramu zwykle nie trzeba robić na czczo, bo niewielki wzrost trójglicerydów po posiłku nie zmienia istotnie oceny wyniku. Jeśli podwyższone są głównie trójglicerydy, więcej informacji znajdziesz w tekście o tym, co oznaczają podwyższone trójglicerydy.
Wysoki cholesterol najłatwiej rozpoznać w wyniku, gdy zwróci się uwagę na jednostki. Laboratoria podają stężenia w mg/dl albo w mmol/l, a dla cholesterolu 1 mmol/l to około 38,7 mg/dl, więc 5,0 mmol/l odpowiada mniej więcej 190 mg/dl.
Przykład: LDL 135 mg/dl u zdrowej 35-latki bez innych czynników ryzyka przekracza cel dla małego ryzyka, czyli 115 mg/dl. Ten sam wynik u osoby po zawale jest ponad dwa razy wyższy od jej celu, czyli 55 mg/dl. Dlatego sama liczba bez oceny ryzyka niewiele mówi.
Wysoki cholesterol wynika zwykle z połączenia stylu życia i genów. Do najczęstszych przyczyn należą:
Geny grają większą rolę, niż się zwykle sądzi. Rodzinna hipercholesterolemia dotyczy według polskich wytycznych mniej więcej 1 na 250 osób, co w Polsce może oznaczać 140-150 tysięcy chorych. Rozpoznanie ma mniej niż 5% z nich.
Wysoki cholesterol zdarza się także u osób z prawidłową masą ciała i zdrową dietą. Częstą przyczyną są wtedy geny, zwłaszcza rodzinna hipercholesterolemia, w której LDL bywa podwyższony już od dzieciństwa. Na takie rozpoznanie wskazują m.in.:
W takiej sytuacji dieta pomaga, ale zwykle nie wystarcza. Lekarz może też zalecić badania członków rodziny, bo wczesne rozpoznanie u krewnych daje im czas na leczenie.
Tak, otyłość sprzyja zaburzeniom lipidowym: osoby z nadmierną masą ciała częściej mają za wysoki LDL i trójglicerydy oraz za niski HDL. Szczególne znaczenie ma tłuszcz trzewny, gromadzony wokół narządów jamy brzusznej.
Według zaleceń PTLO z 2024 roku tkanka tłuszczowa trzewna działa jak narząd wydzielniczy. Uwalnia substancje prozapalne, które prowadzą do insulinooporności, a ta z kolei zaburza przemiany tłuszczów i cukrów. Dlatego obwód talii mówi o ryzyku więcej niż sama waga. Otyłość brzuszną rozpoznaje się przy obwodzie talii ≥80 cm u kobiet i ≥94 cm u mężczyzn.
Zwykle nie. Wysoki cholesterol przez lata nie boli i nie powoduje dolegliwości, dlatego jedynym sposobem, by go wykryć, jest lipidogram. Objawy, które pojawiają się później, wynikają już z powikłań, czyli z miażdżycy tętnic.
W niektórych genetycznych zaburzeniach lipidowych można zauważyć żółtaki, czyli zgrubienia na ścięgnach, np. dłoni, albo żółtawe grudki na skórze. To jednak rzadkość. Pilnej pomocy pod numerem 112 wymagają objawy zawału lub udaru: ból albo ucisk w klatce piersiowej, duszność, nagłe osłabienie jednej strony ciała, opadnięcie kącika ust czy zaburzenia mowy.
Cholesterol obniża przede wszystkim zmiana diety i stylu życia, a u części osób to wystarcza, by osiągnąć cel. Najwięcej dają:
Zmiany łatwiej wprowadzić z pomocą specjalisty. Konsultacja z dietetykiem pozwala ułożyć jadłospis pod wyniki badań, a w CLiPO w Zgierzu dietetyk kliniczny prowadzi też konsultacje lipidologiczne. O tym, jak jedzenie wpływa na tłuszcz na brzuchu, piszemy w tekście jak dieta wpływa na redukcję otyłości brzusznej, a popularne diety porównujemy w artykule jakie diety sprawdzają się przy otyłości.
Leki są potrzebne wtedy, gdy zmiana stylu życia nie pozwala osiągnąć celu LDL albo ryzyko sercowo-naczyniowe jest od początku duże, np. po zawale. Decyzję podejmuje lekarz, a podstawą leczenia w wytycznych są statyny, w razie potrzeby łączone z innymi lekami.
Leczenie nie zwalnia z dbania o dietę i ruch. Jeśli wysoki cholesterol idzie w parze z otyłością, lekarz może zaproponować także leczenie otyłości, bo spadek masy ciała poprawia cały profil lipidowy.
Wysoki cholesterol można wykryć tylko w lipidogramie, dlatego badanie warto wykonać i omówić z lekarzem, zwłaszcza gdy:
Wczesne wykrycie daje czas na zmiany, zanim pojawią się powikłania. O tym, czy wystarczy zmiana diety, czy potrzebne jest leczenie, decyduje lekarz na podstawie wyników i wywiadu.
Za wysoki jest cholesterol całkowity od 190 mg/dl oraz LDL powyżej celu wyznaczonego dla danej osoby. Przy małym ryzyku sercowo-naczyniowym LDL powinien wynosić poniżej 115 mg/dl, a przy bardzo dużym poniżej 55 mg/dl. Cel indywidualnie ustala lekarz.
U części osób sama dieta i ruch wystarczają, żeby osiągnąć cel LDL. Pomaga ograniczenie tłuszczów nasyconych poniżej 10% energii, więcej błonnika i warzyw oraz spadek masy ciała. Przy dużym ryzyku lub bardzo wysokim wyniku lekarz zwykle zaleca także leki.
Tak, otyłość sprzyja wyższemu LDL i trójglicerydom oraz niższemu HDL. Szczególnie niekorzystny jest tłuszcz trzewny, na który wskazuje obwód talii ≥80 cm u kobiet i ≥94 cm u mężczyzn. Zmniejszenie masy ciała poprawia profil lipidowy.
Zwykle nie, bo według polskich wytycznych z 2021 roku lipidogram można rutynowo wykonać bez bycia na czczo. Wzrost trójglicerydów po zwykłym posiłku jest niewielki, do około 26 mg/dl. Badanie na czczo lekarz zleca w wybranych sytuacjach.
Tak, rodzinna hipercholesterolemia dotyczy mniej więcej 1 na 250 osób. W Polsce może chorować na nią 140-150 tysięcy osób, a rozpoznanie ma mniej niż 5% z nich. LDL powyżej 190 mg/dl lub wczesne zawały w rodzinie to powód, by powiedzieć o tym lekarzowi.