Insulinooporność to stan, w którym mięśnie, wątroba i tkanka tłuszczowa słabiej reagują na insulinę, więc trzustka musi jej wydzielać coraz więcej. Najczęściej wiąże się z otyłością brzuszną. Nie rozpoznaje się jej jednym wynikiem: lekarz ocenia glukozę na czczo, test obciążenia glukozą, HbA1c i obwód talii. Leczenie zaczyna się od zmiany stylu życia.
Insulinooporność to zmniejszona wrażliwość tkanek na insulinę, czyli hormon, który pozwala glukozie przejść z krwi do komórek. Gdy tkanki reagują słabiej, trzustka wydziela więcej insuliny, żeby utrzymać prawidłowy poziom cukru.
Zalecenia PTLO z 2024 roku opisują ten proces etapami:
Tak powstaje stan przedcukrzycowy, a później cukrzyca typu 2. Polskie Towarzystwo Diabetologiczne opisuje cukrzycę typu 2 właśnie jako postępującą utratę wydzielania insuliny z towarzyszącą insulinoopornością.
Insulinooporność nie jest samodzielnym rozpoznaniem w polskich zaleceniach diabetologicznych. To mechanizm, który leży u podstaw otyłości brzusznej, stanu przedcukrzycowego, cukrzycy typu 2 i stłuszczenia wątroby.
Ma to praktyczne znaczenie. Zalecenia PTD na 2025 rok podają kryteria rozpoznania stanu przedcukrzycowego i cukrzycy, ale nie ma w nich wskaźnika HOMA-IR ani tzw. krzywej insulinowej jako podstawy rozpoznania. Dlatego lekarz nie leczy samego wyniku insuliny, tylko ocenia cały obraz: masę ciała, talię, glikemię, lipidy i ciśnienie. Insulinooporność leży też u podłoża stłuszczenia wątroby, które PTLO wymienia jako najczęstszą przewlekłą chorobę wątroby.
Najczęstszą przyczyną jest nadmiar tłuszczu trzewnego, ale rzadko działa on w pojedynkę. Do czynników, które ją nasilają, należą:
Przez długi czas zaburzenie często nie daje żadnych objawów. Jeśli coś się pojawia, to dolegliwości niespecyficzne, które mają też wiele innych przyczyn:
Żaden z tych objawów nie przesądza o rozpoznaniu. Silne pragnienie, częste oddawanie moczu i osłabienie mogą z kolei oznaczać już wysoki cukier. Gdy dołączają do nich wymioty, szybki oddech lub zaburzenia świadomości, trzeba pilnie wezwać pomoc pod numerem 112.
Przy podejrzeniu insulinooporności podstawą są badania glukozy wykonane w laboratorium, uzupełnione o pomiar talii, lipidogram i ciśnienie. Kryteria z zaleceń PTD 2025:
| Badanie | Wynik prawidłowy | Stan przedcukrzycowy | Cukrzyca |
|---|---|---|---|
| Glukoza na czczo (krew żylna, laboratorium) | 70-99 mg/dl | 100-125 mg/dl | ≥126 mg/dl w dwóch pomiarach |
| Glukoza w 120. minucie testu obciążenia glukozą (OGTT) | poniżej 140 mg/dl | 140-199 mg/dl | ≥200 mg/dl |
| Hemoglobina glikowana (HbA1c) | poniżej 5,7% | 5,7-6,4% (wskazanie do OGTT) | ≥6,5% |
Lekarz zwykle dołącza lipidogram, próby wątrobowe i pomiar obwodu talii, bo trójglicerydy ≥150 mg/dl i duża talia to kolejne sygnały zwiększonego ryzyka metabolicznego. Zakres badań zawsze ustala lekarz. Szerzej piszemy o tym w tekście jakie badania wykonać przy otyłości. Gdy insulinooporności towarzyszy otyłość, oba problemy leczy się razem, w ramach leczenia otyłości pod opieką obesitologa.
Insulinooporność leczy się przede wszystkim zmianą stylu życia, bo zmniejszenie tłuszczu trzewnego i ruch poprawiają wrażliwość tkanek na insulinę. Najmocniejszym dowodem jest amerykańskie badanie Diabetes Prevention Program: u osób z podwyższoną glikemią zmiana stylu życia z celem utraty co najmniej 7% masy ciała i 150 minut ruchu tygodniowo zmniejszyła zachorowania na cukrzycę typu 2 o 58% w porównaniu z placebo.
Leki nie są potrzebne u każdego. Przy stanie przedcukrzycowym PTD zaleca rozważenie metforminy m.in. u osób z BMI ≥35 kg/m², poniżej 60. roku życia i u kobiet po cukrzycy ciążowej. Przy BMI ≥27 kg/m² i stanie przedcukrzycowym można rozważyć leki z grupy agonistów GLP-1 lub GIP/GLP-1, np. liraglutyd, semaglutyd albo tirzepatyd. Decyzję o leczeniu zawsze podejmuje lekarz. Jak zmienić jedzenie przy tłuszczu na brzuchu, opisujemy w tekście jak dieta wpływa na redukcję otyłości brzusznej.
Nie ma jednej specjalnej diety na to zaburzenie. Najlepiej sprawdza się sposób jedzenia, który daje umiarkowany deficyt energii, sytość i stabilną glikemię po posiłkach, a przy tym da się go utrzymać przez lata.
Indeks glikemiczny bywa pomocną wskazówką, ale nie zastępuje patrzenia na cały posiłek. Ziemniaki zjedzone z dużą porcją warzyw i rybą podnoszą glukozę inaczej niż ta sama porcja ziemniaków zjedzona osobno. Jadłospis dopasowany do wyników badań i rytmu dnia najłatwiej ułożyć z dietetykiem.
Przykładowy obiad zgodny z tymi zasadami to pieczony dorsz, porcja kaszy gryczanej i duża miska surówki z olejem rzepakowym, a na deser owoc zamiast ciastka. Taki posiłek nie wymaga specjalnych produktów, a połączenie białka, błonnika i tłuszczu sprawia, że sytość utrzymuje się dłużej niż po samym pieczywie czy makaronie.
Ruch poprawia wrażliwość mięśni na insulinę, a pracujące mięśnie zużywają glukozę z krwi. Zalecenia WHO, przywołane przez PTLO, mówią o 150-300 minutach umiarkowanej aktywności tygodniowo oraz ćwiczeniach siłowych co najmniej 2 razy w tygodniu.
Najważniejsza jest regularność. Lepiej zacząć od 10-minutowych spacerów, które uda się utrzymać, niż od intensywnego planu porzuconego po dwóch tygodniach.
Do lekarza warto się zgłosić, gdy masz nadwagę lub dużą talię albo inne czynniki ryzyka cukrzycy. PTD zaleca coroczne badanie w kierunku cukrzycy m.in. u osób:
Pozostałe osoby po 45. roku życia powinny badać glikemię co 3 lata. W CLiPO w Zgierzu, przy granicy Łodzi, zaburzenia gospodarki węglowodanowej prowadzi diabetolog, a dla osób, u których problem idzie w parze z nadmierną masą ciała, przygotowaliśmy pakiet otyłość i insulinooporność, w którym leczenie prowadzą razem diabetolog i dietetyk.
U wielu osób insulinooporność wyraźnie się zmniejsza po spadku masy ciała i zwiększeniu aktywności, choć efekt jest indywidualny. W badaniu Diabetes Prevention Program utrata co najmniej 7% masy ciała i 150 minut ruchu tygodniowo zmniejszyły ryzyko cukrzycy typu 2 o 58%. Postępy ocenia lekarz na podstawie kolejnych badań.
Podstawą są badania glukozy w laboratorium: glukoza na czczo, test obciążenia glukozą z pomiarem w 120. minucie i HbA1c. Glukoza na czczo 100-125 mg/dl lub 140-199 mg/dl w teście obciążenia oznacza stan przedcukrzycowy. Lekarz zwykle dołącza lipidogram, próby wątrobowe i pomiar obwodu talii.
Podstawą leczenia jest zmiana stylu życia, a leki lekarz rozważa w wybranych sytuacjach. Przy stanie przedcukrzycowym zalecenia PTD 2025 przewidują m.in. metforminę, a przy BMI ≥27 kg/m² także leki z grupy agonistów GLP-1 lub GIP/GLP-1. O wyborze leku zawsze decyduje lekarz.
Insulinooporność często długo nie daje żadnych objawów, a pierwsze sygnały są niespecyficzne. Mogą to być senność po posiłkach, napady głodu, przybywanie tłuszczu na brzuchu i ciemne przebarwienia skóry na karku lub w pachach. Obwód talii ≥80 cm u kobiet lub ≥94 cm u mężczyzn to dobry powód do badań.
Z podejrzeniem insulinooporności można zacząć od lekarza rodzinnego albo od razu zgłosić się do diabetologa. Przy nadmiernej masie ciała pomocny jest też dietetyk, który ułoży jadłospis pod wyniki badań. Osoby z BMI ≥25 kg/m² powinny badać glikemię co roku.