Najlepiej przebadaną metodą terapii w leczeniu zaburzeń psychosomatycznych jest terapia poznawczo-behawioralna. Stosuje się też terapię psychodynamiczną i interpersonalną, podejścia oparte na uważności, techniki relaksacyjne i biofeedback, a przy objawach ruchowych fizjoterapię. Metodę dobiera się do objawów i potrzeb pacjenta, zawsze po wykluczeniu przez lekarza innych chorób, a leki dołącza się przy depresji lub lęku.
Terapia zaburzeń psychosomatycznych polega na zmniejszeniu objawów i ich wpływu na życie przez pracę z mechanizmami, które je podtrzymują: napięciem, lękiem o zdrowie, unikaniem aktywności i trudnymi emocjami. Nie chodzi o udowodnienie pacjentowi, że objawy są „w głowie”. Chodzi o to, by ciało i układ nerwowy przestały reagować alarmem na codzienne obciążenia.
Punktem wyjścia jest zawsze diagnostyka medyczna. Terapeuta pracuje z pacjentem wtedy, gdy lekarz wykluczył choroby wymagające innego leczenia albo gdy objawy psychosomatyczne nakładają się na znaną chorobę, na przykład astmę czy zespół jelita drażliwego. Jeśli w trakcie terapii pojawi się nowy lub wyraźnie inny objaw, na przykład ból w klatce piersiowej czy krew w stolcu, wraca się do lekarza, a w nagłej sytuacji dzwoni pod 112.
Dobrze prowadzona terapia ma jasno określone cele, na przykład:
Najlepiej udokumentowaną skuteczność ma terapia poznawczo-behawioralna, a w wybranych sytuacjach także podejścia oparte na uważności, trening relaksacji i programy łączące psychoterapię z fizjoterapią. Zestawienie poniżej porządkuje najczęściej stosowane metody.
| Metoda | Na czym polega | Co wiadomo o skuteczności |
|---|---|---|
| Terapia poznawczo-behawioralna | zmiana myśli i zachowań, które nasilają objawy | NHS wskazuje ją między innymi w bólu przewlekłym, zespole jelita drażliwego i zespole przewlekłego zmęczenia, zwykle 5-15 sesji |
| Terapia interpersonalna i terapia rozwiązywania problemów | praca nad relacjami i konkretnymi trudnościami życiowymi | WHO wymienia je wśród skutecznych metod leczenia depresji, która często towarzyszy objawom z ciała |
| Terapia psychodynamiczna | rozumienie emocji, konfliktów i doświadczeń, które mogą wpływać na objawy | wybierana zwłaszcza przy trudnościach w relacjach i przewlekłych konfliktach, zwykle dłuższa |
| Podejścia oparte na uważności | trening uwagi i akceptacji doznań z ciała | w lęku i depresji działały podobnie jak inne metody o udowodnionej skuteczności, pomocne też w bólu przewlekłym |
| Trening relaksacji i biofeedback | nauka obniżania napięcia mięśni, spowalniania oddechu i tętna | w przeglądach zmniejszał objawy lęku, bywa pomocny przy bólach głowy i objawach jelitowych |
| Fizjoterapia połączona z psychoterapią | stopniowy powrót do ruchu i praca nad lękiem | stosowana w leczeniu czynnościowych objawów neurologicznych, takich jak osłabienie czy napady |
W praktyce metoda to nie wszystko. Znaczenie mają też regularność spotkań, praca między sesjami i relacja z terapeutą, w której pacjent czuje się traktowany poważnie. Samo rzetelne wyjaśnienie, skąd biorą się objawy, bywa pierwszym krokiem do ich zmniejszenia.
Terapia poznawczo-behawioralna w leczeniu zaburzeń psychosomatycznych to zwykle od 5 do 15 spotkań, podczas których pacjent uczy się rozpoznawać związek między myślami, emocjami, zachowaniem i objawami z ciała. Terapeuta nie podważa objawów, tylko pomaga zmienić to, co je nasila.
Między spotkaniami pacjent wykonuje proste zadania, bo zmiana dzieje się głównie w codziennym życiu, a nie w gabinecie. Szczegóły tej metody opisujemy w tekście o tym, jaką rolę odgrywa terapia poznawczo-behawioralna w leczeniu zaburzeń psychosomatycznych.
Terapia psychodynamiczna skupia się na emocjach, konfliktach i doświadczeniach, często z przeszłości, które mogą wpływać na obecne samopoczucie i objawy z ciała. Bywa wybierana, gdy pacjent ma poczucie, że objawy wiążą się z powtarzającymi się trudnościami w relacjach albo z nieprzepracowaną stratą. Zwykle trwa dłużej niż terapia poznawczo-behawioralna, czasem wiele miesięcy.
Podejścia skupione na ciele uczą bezpośredniej regulacji napięcia. Należą do nich:
Techniki relaksacyjne są bezpieczne dla większości osób, ale NCCIH zwraca uwagę, że u osób z padaczką, niektórymi zaburzeniami psychicznymi lub doświadczeniem traumy mogą rzadko nasilać objawy. Uważność nie powinna też zastępować konwencjonalnego leczenia. Praktyczny przegląd ćwiczeń znajdziesz w tekście o tym, jakie techniki relaksacyjne pomagają w redukcji objawów psychosomatycznych.
Terapię wybiera się do rodzaju objawów, preferencji pacjenta i tego, co je podtrzymuje, a terapeutę do metody i doświadczenia w pracy z problemami psychosomatycznymi. Na pierwszym spotkaniu warto zapytać o kilka rzeczy:
Jeśli po kilkunastu spotkaniach nie ma żadnej zmiany, to sygnał, żeby wspólnie przemyśleć plan, a czasem zmienić metodę. Pierwszym krokiem może być konsultacja u psychologa, który oceni sytuację i zaproponuje formę pomocy.
U dzieci i młodzieży terapia zaburzeń psychosomatycznych wygląda inaczej niż u dorosłych, bo dziecko często nie potrafi nazwać emocji, a objaw z ciała, na przykład ból brzucha przed szkołą, bywa jego sposobem mówienia o trudnościach. Terapeuta dostosowuje metody do wieku: u młodszych dzieci wykorzystuje zabawę i rysunek, u nastolatków elementy terapii poznawczo-behawioralnej.
Ważną częścią leczenia jest praca z rodzicami. Uczą się, jak reagować na objawy, żeby ich nie bagatelizować, ale też nie wzmacniać nadmierną koncentracją na nich. Wcześniej pediatra powinien wykluczyć przyczyny somatyczne. Więcej na ten temat piszemy w tekście o tym, czy dzieci i młodzież mogą cierpieć na zaburzenia psychosomatyczne.
Terapię łączy się z lekami, gdy objawom z ciała towarzyszy depresja, zaburzenia lękowe lub przewlekła bezsenność, albo gdy nasilenie objawów nie pozwala na udział w spotkaniach. Decyzję o lekach podejmuje lekarz, najczęściej psychiatra, a psychoterapia i farmakoterapia wzajemnie się uzupełniają. Kiedy leki są potrzebne, a kiedy nie, wyjaśniamy w artykule czy farmakoterapia jest konieczna w leczeniu zaburzeń psychosomatycznych.
Nie każda choroba o podłożu psychosomatycznym ustąpi dzięki samej psychoterapii. Przy łuszczycy, astmie czy zespole jelita drażliwego terapia wspiera leczenie medyczne, ale go nie zastępuje. W CLiPO konsultacje z zakresu psychosomatyki prowadzą psychiatra i psycholodzy, co ułatwia połączenie obu ścieżek. Szerzej o całym planie, od diagnostyki po ruch i sen, piszemy w tekście o tym, jak leczyć dolegliwości psychosomatyczne.
Najlepiej przebadana jest terapia poznawczo-behawioralna, która obejmuje zwykle od 5 do 15 sesji. W zależności od objawów pomocne bywają też podejścia oparte na uważności, trening relaksacji czy terapia psychodynamiczna. Wybór metody warto omówić z psychologiem lub psychiatrą po wykluczeniu innych chorób.
Terapia poznawczo-behawioralna trwa zwykle od 5 do 15 spotkań, a terapia psychodynamiczna często kilka miesięcy lub dłużej. Czas zależy od nasilenia objawów, tego, jak długo trwały, i od pracy między sesjami. Postępy warto oceniać wspólnie z terapeutą w ustalonych odstępach.
Nie, psychoterapia nie zastępuje leczenia chorób takich jak łuszczyca, astma czy nadciśnienie, ale może zmniejszać wpływ stresu na ich przebieg. W zaburzeniach czynnościowych, na przykład w zespole jelita drażliwego, bywa jedną z głównych metod. Plan zawsze ustala się razem z lekarzem prowadzącym.
Tak, terapia dostosowana do wieku, na przykład z użyciem zabawy u młodszych dzieci, może pomóc dziecku radzić sobie z emocjami, które wyrażają się bólami brzucha czy głowy. Bardzo ważna jest współpraca z rodzicami. Przed rozpoczęciem terapii pediatra powinien wykluczyć przyczyny somatyczne.
Nie zawsze, bo u wielu osób wystarcza psychoterapia połączona z techniką relaksacyjną i zmianą nawyków. Leki rozważa się, gdy współistnieje depresja, zaburzenia lękowe lub bezsenność. Decyzję podejmuje lekarz, najczęściej psychiatra.