Przyczyny otyłości sprowadzają się do długotrwałej nadwyżki energii z jedzenia nad jej wydatkiem, ale za tą nadwyżką stoją różne mechanizmy: geny, choroby hormonalne, niektóre leki, za krótki sen, przewlekły stres i otoczenie, w którym żyjemy. Otyłość jest chorobą przewlekłą o wielu przyczynach, dlatego leczenie zaczyna się od ustalenia, co działa u konkretnej osoby.
Bezpośrednią przyczyną otyłości jest brak równowagi między energią dostarczaną z jedzeniem i piciem a energią zużywaną przez organizm. Tak opisuje to Światowa Organizacja Zdrowia (WHO), która jednocześnie nazywa otyłość chorobą wieloczynnikową, zależną od środowiska, czynników psychospołecznych i wariantów genów.
To rozróżnienie ma praktyczne znaczenie. Bilans energetyczny mówi, co się dzieje, ale nie wyjaśnia, dlaczego u jednej osoby ten sam styl życia kończy się nadwagą, a u drugiej nie. Odpowiedzi trzeba szukać głębiej: w apetycie i sytości, w hormonach, w lekach, w rytmie dnia, w emocjach związanych z jedzeniem.
Dla porządku warto przypomnieć, jak mierzy się problem. U dorosłych WHO przyjmuje, że nadwaga zaczyna się od BMI 25, a otyłość od BMI 30. BMI to masa ciała w kilogramach podzielona przez kwadrat wzrostu w metrach. Lekarz ocenia też obwód talii i rozkład tkanki tłuszczowej, bo samo BMI nie pokazuje, gdzie odkłada się tłuszcz.
Przyczyny otyłości zwykle nakładają się na siebie, dlatego zestawienie poniżej traktuj jako mapę, a nie listę wykluczających się diagnoz.
| Grupa przyczyn | Przykłady | Co może sprawdzić lekarz |
|---|---|---|
| Styl życia | dieta bogata w cukry i tłuszcze, słodzone napoje, nieregularne i pospieszne posiłki, mało ruchu | wywiad żywieniowy, dzienniczek jedzenia i aktywności |
| Geny | otyłość w rodzinie, rzadkie zespoły genetyczne | wywiad rodzinny, początek otyłości w dzieciństwie |
| Choroby hormonalne | niedoczynność tarczycy, zespół Cushinga, zespół policystycznych jajników | badania hormonalne, konsultacja endokrynologiczna |
| Leki | niektóre steroidy, leki przeciwdepresyjne, beta-blokery | przegląd przyjmowanych leków z lekarzem prowadzącym |
| Sen i stres | za krótki sen, przewlekłe napięcie | wywiad dotyczący snu, ocena chrapania i bezdechów |
| Emocje i psychika | jedzenie pod wpływem emocji, zaburzenia odżywiania, choroby psychiczne | konsultacja psychologiczna lub psychiatryczna |
| Otoczenie | łatwy dostęp do wysoko przetworzonej żywności, brak miejsc do ruchu | rozmowa o codziennych nawykach i warunkach |
Nawyki i otoczenie sprzyjają otyłości, bo codziennie przesuwają bilans energii o niewielką wartość, która przez miesiące i lata zamienia się w kilogramy. Portal pacjent.gov.pl wśród przyczyn otyłości wymienia między innymi:
NHS dodaje do tego jedzenie i picie produktów bogatych w tłuszcz i cukier, na przykład słodzonych napojów, które łatwo dostarczają dużo energii i słabo sycą.
WHO zwraca uwagę, że te wybory nie zależą wyłącznie od silnej woli. Znaczenie ma otoczenie: czy zdrowa żywność jest dostępna w rozsądnej cenie, czy w pobliżu są bezpieczne miejsca do ruchu, czy praca pozwala na regularne posiłki. Osoba, która dojeżdża do pracy godzinę w jedną stronę i je w biegu, ma zupełnie inne warunki niż ktoś, kto chodzi do pracy pieszo.
Dlatego samo hasło „jedz mniej, ruszaj się więcej” rzadko działa na długo. Lepsze efekty dają małe zmiany dopasowane do realnego rytmu dnia, najlepiej ustalone z dietetykiem, który zna też medyczne tło problemu.
Geny wpływają na skłonność do tycia, ale rzadko są jedyną przyczyną otyłości. Dziedziczy się raczej podatność: łatwiejsze odczuwanie głodu, słabsze uczucie sytości, sposób magazynowania energii. Czy ta podatność się ujawni, w dużej mierze zależy od warunków, w jakich ktoś żyje.
WHO wskazuje, że u części osób da się ustalić jedną dominującą przyczynę, a wśród nich wymienia choroby jednogenowe i zespoły genetyczne. To sytuacje rzadkie. Lekarz myśli o nich zwłaszcza wtedy, gdy:
Częściej rodziny łączą wspólne nawyki: podobne posiłki, podobny stosunek do ruchu, podobne sposoby radzenia sobie ze stresem. Więcej o tym wątku piszemy w tekście czy otyłość może być dziedziczna.
Przybieranie na wadze mogą powodować między innymi niedoczynność tarczycy, zespół Cushinga i zespół policystycznych jajników. Portal pacjent.gov.pl wymienia też niedoczynność przysadki mózgowej, niedobór hormonu wzrostu, niedobór testosteronu oraz insulinomę, czyli rzadki guz trzustki wydzielający insulinę.
Otyłość wynikająca z choroby hormonalnej zdarza się rzadziej, niż się powszechnie sądzi, ale warto ją wykluczyć. Sygnałem do badań bywa szybki przyrost masy ciała bez zmiany nawyków, przewlekłe zmęczenie, zaburzenia miesiączkowania, nadmierne owłosienie u kobiet albo rozstępy o sinym zabarwieniu. Rozpoznanie stawia lekarz, najczęściej endokrynolog, na podstawie badania i wyników laboratoryjnych. Kiedy taka wizyta ma sens, opisujemy we wpisie o tym, kiedy zacząć leczenie otyłości u endokrynologa.
Osobny temat to insulinooporność. Często towarzyszy otyłości i utrudnia redukcję masy ciała, a sama otyłość ją nasila. Dlatego lekarz ocenia gospodarkę węglowodanową u większości osób z nadmierną masą ciała.
Tyciu mogą sprzyjać niektóre steroidy, część leków przeciwdepresyjnych i beta-blokery, co wymienia brytyjska służba zdrowia NHS. WHO również zalicza leki do czynników, które u części osób mogą być główną przyczyną otyłości.
Nie oznacza to, że takie leczenie trzeba przerwać. Leki są przepisywane z ważnego powodu, a samodzielne odstawienie może być groźne. Jeśli po rozpoczęciu terapii wyraźnie rośnie masa ciała, warto:
Decyzję o ewentualnej zmianie leczenia zawsze podejmuje lekarz, który je zlecił.
Za krótki sen, przewlekły stres i trudne emocje należą do przyczyn otyłości, o których mówi się rzadziej niż o diecie. Pacjent.gov.pl wymienia wśród czynników sprzyjających otyłości zarówno niedostateczną ilość snu, jak i stres, zaburzenia emocjonalne, zaburzenia odżywiania oraz choroby psychiczne.
Mechanizmy są dość codzienne. Niewyspana osoba częściej sięga po przekąski i ma mniej energii na ruch. Stres sprzyja jedzeniu dla ukojenia, a nie z głodu. U części osób jedzenie staje się głównym sposobem radzenia sobie z napięciem i wtedy sama dieta niewiele zmienia, bo nie dotyka źródła problemu.
Warto też pamiętać o odwrotnej zależności: otyłość pogarsza sen, między innymi przez chrapanie i bezdech senny. Tworzy się błędne koło, o którym piszemy we wpisie jak otyłość wpływa na jakość snu. Jeśli jedzenie wymyka się spod kontroli, na przykład pojawiają się napady objadania, dobrym krokiem jest rozmowa z psychologiem.
Lekarz szuka przyczyny otyłości, łącząc rozmowę, badanie i wyniki laboratoryjne. Nie ma jednego testu, który odpowie na wszystko, dlatego pierwsza wizyta zwykle wygląda podobnie:
Listę badań, o które warto zapytać, zebraliśmy w tekście jakie badania wykonać przy otyłości. W CLiPO lekarz, dietetyk i psycholog mogą pracować nad jednym planem, co pomaga, gdy przyczyn jest kilka naraz. Szczegóły opisuje strona leczenie otyłości w CLiPO.
Jedno zastrzeżenie na koniec: nagły, niewyjaśniony przyrost masy ciała połączony z dusznością, obrzękami nóg lub silnym osłabieniem wymaga pilnej konsultacji lekarskiej, a w stanie zagrożenia życia wezwania pomocy pod numerem 112.
Nie, nadwyżka energii jest mechanizmem otyłości, ale jej źródłem mogą być też geny, choroby hormonalne, leki, sen czy stres. WHO opisuje otyłość jako chorobę wieloczynnikową, a nie skutek samego łakomstwa. Dlatego ta sama dieta u 2 osób może dać zupełnie inne efekty.
Tak, niedoczynność tarczycy może sprzyjać przybieraniu na wadze, choć rzadko jest jedyną przyczyną otyłości. Ocena funkcji tarczycy należy do podstawowych badań u osób z nadmierną masą ciała. Jeśli wynik jest nieprawidłowy, leczenie ustala lekarz, najczęściej endokrynolog.
Tak, niektóre leki mogą sprzyjać tyciu, a brytyjska służba zdrowia NHS wymienia wśród nich 3 grupy: część steroidów, leków przeciwdepresyjnych i beta-blokerów. Nie odstawiaj ich na własną rękę, bo może to być niebezpieczne. Porozmawiaj z lekarzem, który je przepisał, i zabierz na wizytę listę wszystkich przyjmowanych preparatów.
Potrzeba snu jest indywidualna, ale regularnie za krótki sen należy do czynników sprzyjających otyłości i pacjent.gov.pl wymienia go obok diety, ruchu i stresu na liście 10 takich czynników. Niewyspanie zwiększa ochotę na podjadanie i zmniejsza energię do ruchu. Jeśli mimo długiego snu budzisz się zmęczony lub chrapiesz, warto sprawdzić, czy nie masz bezdechu sennego.
Pierwszym krokiem może być lekarz rodzinny albo lekarz zajmujący się leczeniem otyłości, który zleci podstawowe badania. Przy podejrzeniu choroby hormonalnej potrzebna jest konsultacja endokrynologa. Przy otyłości od BMI 30 najlepiej sprawdza się współpraca lekarza, dietetyka i psychologa.