Rozwój osobowości trwa przez całe życie: w dzieciństwie powstają jej fundamenty, w okresie dorastania kształtuje się tożsamość, a w dorosłości cechy wciąż się zmieniają, choć coraz wolniej. Badania podłużne pokazują, że stałość cech rośnie z wiekiem, a między 20. a 40. rokiem życia ludzie przeciętnie stają się bardziej sumienni i stabilni emocjonalnie.
Osobowość to względnie stały sposób myślenia, odczuwania i zachowania, który odróżnia jednego człowieka od drugiego. Psycholodzy opisują ją najczęściej za pomocą kilku szerokich cech, takich jak ekstrawersja, sumienność, stabilność emocjonalna, ugodowość i otwartość na doświadczenia.
Na rozwój osobowości składają się dwa elementy. Pierwszy to temperament, czyli wrodzona skłonność do reagowania w określony sposób, widoczna już u niemowląt: jedne dzieci są spokojne, inne bardzo żywe. Drugi to wszystko, co nakłada się na temperament przez lata: doświadczenia, relacje, wartości i role życiowe. Osobowość jest więc jednocześnie stała i zmienna. Zachowuje swój rdzeń, ale nie jest zamknięta w wieku kilku lat.
W dzieciństwie powstają fundamenty osobowości, bo wtedy dziecko po raz pierwszy uczy się, czy świat jest bezpieczny i czy może ufać innym. Dzieci, które otrzymują dużo ciepła i wsparcia, zwykle rozwijają poczucie bezpieczeństwa i zaufania, a to ułatwia później budowanie relacji.
Na rozwój osobowości w tym okresie wpływają przede wszystkim:
Warto przy tym pamiętać, że cechy dziecka są jeszcze mało stabilne. Metaanaliza 152 badań podłużnych opublikowana w 2000 roku w Psychological Bulletin wykazała, że stałość cech w dzieciństwie wynosi przeciętnie 0,31, podczas gdy u osób po pięćdziesiątce około 0,74. Dziecko, które dziś jest nieśmiałe, za kilka lat może być zupełnie inne. Więcej o roli pierwszych relacji piszemy w tekście o tym, jakie znaczenie ma więź z rodzicami w kształtowaniu osobowości dziecka.
Okres dorastania to czas, w którym młody człowiek szuka odpowiedzi na pytanie, kim jest, i buduje własną tożsamość. Towarzyszą temu zmiany hormonalne, intensywne emocje, potrzeba niezależności i silna potrzeba akceptacji ze strony rówieśników.
Według metaanalizy 92 badań podłużnych z 2006 roku w okresie dorastania rośnie przeciętnie otwartość na nowe doświadczenia i towarzyskość. Jednocześnie nastolatek zaczyna myśleć o przyszłości, własnych wartościach i celach. Bywa to burzliwe, ale zwykle jest to naturalna część rozwoju osobowości, a nie znak, że coś idzie źle.
Dorośli pomagają najbardziej, gdy dają nastolatkowi przestrzeń do próbowania różnych ról, a jednocześnie pozostają dostępni i przewidywalni. O tym, jak odróżnić typowy bunt od trudności wymagających wsparcia, piszemy w tekście o zachowaniach buntowniczych u nastolatków.
Tak, osobowość zmienia się także w dorosłości, a najwięcej zmian zachodzi we wczesnej dorosłości, mniej więcej między 20. a 40. rokiem życia. Wspomniana metaanaliza z 2006 roku wykazała, że w tym okresie ludzie przeciętnie stają się bardziej pewni siebie w kontaktach społecznych, sumienni i stabilni emocjonalnie. Psychologowie nazywają ten kierunek dojrzewaniem osobowości.
Dlaczego tak się dzieje? Dorosłość przynosi nowe role: praca, związek, rodzicielstwo. Wymagają one odpowiedzialności, planowania i panowania nad emocjami, a regularne ćwiczenie tych umiejętności stopniowo zmienia to, jacy jesteśmy.
Jednym z wyjaśnień jest to, że typowe zadania dorosłości działają jak długotrwały trening:
Nie dotyczy to wszystkich w tym samym stopniu. Metaanalizy opisują przeciętne zmiany w dużych grupach, a pojedyncza osoba może zmieniać się szybciej, wolniej albo w innym kierunku.
Nowsza metaanaliza z 2022 roku, obejmująca dane ponad 240 tysięcy osób, potwierdziła, że stałość cech rośnie w dzieciństwie i młodości, a we wczesnej dorosłości osiąga plateau. Po 25. roku życia badacze znaleźli niewiele dowodów na dalszy wzrost stałości. Stabilność emocjonalna rosła natomiast konsekwentnie przez całe życie, wyraźniej niż sądzono wcześniej. Rozwój osobowości nie kończy się więc z chwilą osiągnięcia pełnoletności.
Tak, osobowość rozwija się również w starszym wieku, choć zmiany są wolniejsze i dotyczą innych cech niż w młodości. Według metaanalizy z 2006 roku 4 z 6 badanych kategorii cech zmieniały się w średnim i starszym wieku. Z badań nad późną dorosłością wynika kilka ogólnych prawidłowości:
Osoby starsze muszą dostosować się do zmian w zdrowiu, roli społecznej i relacjach rodzinnych. Dla wielu to także czas refleksji nad przeżytym życiem i szukania jego sensu. Utrzymywanie kontaktów z ludźmi, aktywność umysłowa i fizyczna oraz poczucie bycia potrzebnym sprzyjają dobremu samopoczuciu w tym okresie.
Klasyczną mapę rozwoju osobowości zaproponował Erik Erikson, który opisał 8 etapów obejmujących całe życie. Każdy wiąże się z innym wyzwaniem. Tabela łączy jego teorię z tym, co pokazują nowsze badania podłużne.
| Okres życia | Wyzwanie według Eriksona | Co pokazują badania cech |
|---|---|---|
| Niemowlęctwo | ufność czy nieufność | widoczny głównie temperament |
| Wczesne dzieciństwo i wiek przedszkolny | autonomia oraz inicjatywa | cechy mało stabilne |
| Wiek szkolny | pracowitość czy poczucie niższości | stałość cech około 0,31 |
| Dorastanie | tożsamość czy rozproszenie ról | rośnie otwartość i towarzyskość |
| Wczesna dorosłość | intymność czy izolacja | najwięcej zmian w stronę dojrzałości, stałość około 0,64 w wieku 30 lat |
| Średnia dorosłość | generatywność czy stagnacja | cechy stabilne, zmiany wolniejsze |
| Późna dorosłość | integralność czy rozpacz | stałość około 0,74, spadek otwartości i towarzyskości |
Szerzej o teorii Eriksona i innych koncepcjach piszemy w tekście o tym, jakie teorie psychologiczne wyjaśniają rozwój człowieka.
Rozwój osobowości kształtują przez całe życie trzy grupy czynników: predyspozycje wrodzone, relacje oraz doświadczenia. Najważniejsze z nich to:
Rozwój osobowości to proces dynamiczny, a każdy etap przynosi inne wyzwania i możliwości. Jeśli trudno Ci przejść przez któryś z nich albo martwisz się o rozwój dziecka, pomocna może być rozmowa ze specjalistą. W CLiPO przyjmują psycholodzy, a sprawy dotyczące dzieci i młodzieży obejmuje psychologia rozwojowa. Dorośli mogą skorzystać z konsultacji w ramach psychologii.
Osobowość kształtuje się przez całe życie, ale jej fundamenty powstają w dzieciństwie, a tożsamość w okresie dorastania. Stałość cech rośnie z wiekiem i we wczesnej dorosłości, około 25. roku życia, osiąga plateau. Nawet później osobowość może się jednak zmieniać.
Tak, osobowość może się zmieniać także po 30. roku życia, choć wolniej niż wcześniej. Metaanaliza 92 badań wykazała, że sumienność i stabilność emocjonalna rosną przeciętnie aż do 40. roku życia, a część cech zmienia się również w wieku średnim i starszym. Zmiany zwykle wiążą się z nowymi rolami i doświadczeniami.
Nie do końca, bo osobowość to szersze pojęcie opisujące stały sposób myślenia, odczuwania i zachowania, a charakter częściej odnosi się do wartości i ocenianych moralnie cech. W psychologii bada się zwykle 5 szerokich cech osobowości. Potocznie oba słowa bywają używane zamiennie.
Nastolatka najlepiej wspiera dorosły, który daje mu przestrzeń do wyrażania siebie i próbowania różnych ról, a jednocześnie pozostaje dostępny i przewidywalny. Pomaga otwarta rozmowa bez oceniania i zainteresowanie jego pasjami. Okres dorastania, zaczynający się około 12. roku życia, to czas naturalnego szukania odpowiedzi na pytanie, kim jestem.
Ważne wydarzenia, takie jak nowa praca, narodziny dziecka czy utrata bliskiej osoby, mogą wpływać na osobowość, ale ich efekt jest różny u różnych ludzi. Najsilniej działają zmiany, które trwale wprowadzają nowe role i obowiązki. Badania pokazują, że najwięcej takich zmian przypada na wiek 20-40 lat.