Otyłość brzuszna ma zwykle kilka przyczyn naraz: długotrwały nadmiar energii z jedzenia, mało ruchu, przewlekły stres, za krótki sen, zmiany hormonalne, np. po menopauzie, niektóre leki i geny. Leczenie opiera się na diecie, aktywności fizycznej i wsparciu psychologicznym, a przy wskazaniach na lekach lub operacji. Pierwszy cel to zwykle redukcja 5-10% masy ciała w 3-6 miesięcy.
Najczęstszą przyczyną otyłości brzusznej jest długotrwały dodatni bilans energetyczny, czyli sytuacja, w której organizm dostaje więcej energii, niż zużywa. Zalecenia Polskiego Towarzystwa Leczenia Otyłości (PTLO) z 2024 roku wymieniają jako jego źródła zwiększone spożycie węglowodanów prostych i tłuszczu, nieregularne odżywianie i niewielką aktywność fizyczną. To, gdzie organizm odkłada nadmiar, zależy już od kolejnych czynników:
Podobną listę podaje serwis pacjent.gov.pl prowadzony przez NFZ: mała aktywność, nadmierne spożycie kalorii, nieregularne jedzenie, stres, niedostateczna ilość snu i geny. U jednej osoby nakłada się zwykle kilka z nich, dlatego leczenie zaczyna się od ustalenia, które przeważają.
Z wiekiem zmieniają się gospodarka hormonalna i skład ciała. PTLO opisuje, że spadek wydzielania testosteronu i hormonu wzrostu, a u kobiet po menopauzie także estrogenów, sprzyja niekorzystnym zmianom składu ciała. W okresie menopauzy rośnie też ryzyko przyrostu tkanki tłuszczowej. Temat rozwija tekst o tym, dlaczego otyłość brzuszna pojawia się częściej po menopauzie.
Ważną rolę odgrywa kortyzol. Przegląd van der Valk i wsp. z 2018 roku opisuje, że hormon ten przesuwa tkankę tłuszczową w okolice brzucha i zwiększa apetyt na jedzenie o dużej gęstości energetycznej. Dlatego przewlekłe napięcie często stoi w tle problemu, o czym więcej w tekście czy stres może powodować otyłość brzuszną.
U części osób do przyrostu masy ciała przyczyniają się leki, np. niektóre leki przeciwdepresyjne. PTLO zaleca, by przy koniecznym leczeniu chorób przewlekłych wybierać, gdy to możliwe, preparaty niesprzyjające tyciu. Leku nie wolno odstawiać samodzielnie, a zmianę może zaproponować tylko lekarz.
Rzadziej przyczyną jest choroba: niedoczynność tarczycy, którą wyklucza się badaniem TSH, albo zespół Cushinga, podejrzewany przy charakterystycznych objawach, takich jak szerokie, żywoczerwone rozstępy czy osłabienie mięśni.
Otyłość brzuszną rozpoznaje się przy obwodzie talii od 80 cm u kobiet i od 94 cm u mężczyzn albo przy wskaźniku talia-biodra powyżej 0,85 u kobiet i 0,9 u mężczyzn. Talię mierzy się w połowie odległości między dolnym brzegiem żeber a grzebieniem kości biodrowej. Instrukcję krok po kroku zawiera tekst o tym, jak prawidłowo mierzyć obwód talii.
Drugim krokiem są badania, które pozwalają wychwycić powikłania, zanim dadzą objawy. PTLO zaleca u każdej osoby z nadwagą lub otyłością m.in.:
Na tej podstawie lekarz ocenia, czy pojawiły się stan przedcukrzycowy, zaburzenia lipidów, stłuszczenie wątroby lub nadciśnienie. Omówienie wyników: jakie badania warto wykonać przy otyłości.
Nie odkładaj wizyty, jeśli pojawią się silne pragnienie, częste oddawanie moczu albo nieplanowany, szybki spadek masy ciała. Ból w klatce piersiowej lub nagła duszność wymagają wezwania pomocy pod numerem 112.
Leczenie otyłości brzusznej opiera się na tych samych filarach co leczenie otyłości: terapii żywieniowej, aktywności fizycznej i wsparciu psychologicznym, a przy wskazaniach także na farmakoterapii i chirurgii bariatrycznej. PTLO podkreśla, że plan powinien uwzględniać indywidualne potrzeby chorego i rozpoznane przyczyny przyrostu masy ciała.
| Metoda | Na czym polega | Kiedy się ją stosuje |
|---|---|---|
| Leczenie żywieniowe | dieta o obniżonej wartości energetycznej, ustalana indywidualnie, najlepiej z dietetykiem | u każdej osoby z otyłością |
| Aktywność fizyczna | 150-300 minut umiarkowanego wysiłku tygodniowo i ćwiczenia siłowe co najmniej 2 razy w tygodniu | u każdej osoby, z intensywnością dopasowaną do możliwości |
| Wsparcie psychologiczne | psychoedukacja, interwencje behawioralne, przy wskazaniach psychoterapia, np. CBT | szczególnie przy jedzeniu emocjonalnym i wcześniejszych niepowodzeniach |
| Farmakoterapia | leki zarejestrowane w leczeniu otyłości, np. orlistat, naltrekson z bupropionem, liraglutyd, semaglutyd, tirzepatyd | zwykle przy BMI od 30 kg/m² albo od 27 kg/m² z chorobami towarzyszącymi; decyduje lekarz |
| Chirurgia bariatryczna | operacja na żołądku lub przewodzie pokarmowym, po kwalifikacji w ośrodku bariatrycznym | według PTLO przy BMI od 40 kg/m² albo od 35 kg/m² z co najmniej 1 chorobą wynikającą z otyłości |
W rozdziale o chirurgii PTLO omawia też nowsze wytyczne towarzystw chirurgicznych, które obniżają te progi, np. do BMI 30 kg/m² u osób z cukrzycą typu 2. Kwalifikację zawsze przeprowadza zespół specjalistów.
Nie ma jednej diety na otyłość brzuszną. PTLO zaleca, by leczenie żywieniowe ustalać indywidualnie, z uwzględnieniem stanu zdrowia i preferencji pacjenta, najlepiej z wykwalifikowanym dietetykiem. Zalecenia mają być zrozumiałe i możliwe do realizacji na co dzień.
Szczegółowy plan przygotowuje dietetyk. Wolniejsze tempo redukcji nie jest stratą czasu, bo według autorów zaleceń zwiększa szansę na utrzymanie efektu.
Bo wszystkie trzy wpływają na apetyt, wydatek energii i odkładanie tłuszczu. PTLO wymienia odpowiednią jakość i długość snu oraz ograniczanie sytuacji stresowych wśród czynników, które pośrednio regulują masę ciała.
Ruch warto dobrać do możliwości. Osoby z BMI powyżej 35 kg/m² powinny według PTLO wybierać aktywności, które nie obciążają nadmiernie układu mięśniowo-szkieletowego, np. ćwiczenia w wodzie, rower stacjonarny albo odpowiednio dobrane ćwiczenia gimnastyczne. Osoby dotąd mało aktywne zaczynają od niewielkiego wysiłku i zwiększają go stopniowo.
Autorzy zaleceń przestrzegają też przed skupianiem się wyłącznie na szybkim spadku kilogramów. Zbyt restrykcyjna dieta albo wyczerpujące treningi po zakończeniu zwykle kończą się ponownym przyrostem masy ciała. Wsparcie psychologiczne pomaga, gdy jedzenie stało się sposobem na rozładowanie napięcia. U osób z otyłością potwierdzono skuteczność terapii poznawczo-behawioralnej.
Farmakoterapię lekarz rozważa, gdy zmiana stylu życia nie wystarcza, a pacjent ma BMI od 30 kg/m² albo od 27 kg/m² z chorobami związanymi z otyłością. Leki nie zastępują diety i ruchu, tylko je wspierają. PTLO ocenia skuteczność terapii po 3 miesiącach przyjmowania leku w dawce terapeutycznej: oczekiwany jest spadek masy ciała o co najmniej 5%.
PTLO odradza stosowanie preparatów niezarejestrowanych do leczenia otyłości, także tych bez recepty. Wybór leku, dawkowanie i czas leczenia to decyzja lekarza po ocenie przeciwwskazań. Więcej: farmakoterapia otyłości.
Leczenie operacyjne rozważa się według progów BMI podanych w tabeli, po kwalifikacji przez zespół specjalistów. Wszystkie te możliwości można omówić w ramach leczenia otyłości w CLiPO, gdzie plan łączy pracę lekarza, dietetyka i psychologa.
Najczęściej jest to długotrwały nadmiar energii z jedzenia połączony z małą aktywnością fizyczną. Na to nakładają się przewlekły stres, za krótki sen, zmiany hormonalne, np. po menopauzie, leki i geny. U jednej osoby działają zwykle 2-3 czynniki naraz, a często więcej.
Zalecenia PTLO, zgodne z WHO, proponują 150-300 minut umiarkowanego wysiłku tlenowego tygodniowo albo 75-150 minut wysiłku intensywnego. Uzupełnieniem są ćwiczenia siłowe co najmniej 2 razy w tygodniu. Osoby z BMI powyżej 35 kg/m² powinny wybierać aktywność, która nie obciąża nadmiernie stawów, np. ćwiczenia w wodzie.
Za optymalne tempo redukcji masy ciała zalecenia PTLO uznają około 0,5 kg tygodniowo, a za cel pierwszego etapu 5-10% masy ciała w ciągu 3-6 miesięcy. Obwód talii zmniejsza się zwykle razem z masą ciała, ale tempo zmian jest indywidualne. Wolniejsza redukcja daje większą szansę na utrzymanie efektu.
Tak, jeśli są wskazania: zwykle przy BMI od 30 kg/m² albo od 27 kg/m² z chorobami związanymi z otyłością. Stosuje się m.in. semaglutyd, tirzepatyd, liraglutyd, orlistat oraz naltrekson z bupropionem. Lek zawsze dobiera lekarz, a terapia uzupełnia dietę i ruch, a nie je zastępuje.
Tak, w okresie menopauzy rośnie ryzyko przyrostu tkanki tłuszczowej, a spadek estrogenów sprzyja niekorzystnym zmianom składu ciała. Zalecenia PTLO przytaczają badania, w których interwencja behawioralna pomagała zapobiegać przyrostowi masy ciała przez 5 lat u kobiet w okresie okołomenopauzalnym. Warto zacząć od pomiaru talii i podstawowych badań.