Choroby psychosomatyczne to schorzenia, w których stres i emocje wywołują lub nasilają realne objawy w ciele. Najczęstsze przykłady to zespół jelita drażliwego, napięciowe bóle głowy, nawroty łuszczycy i atopowego zapalenia skóry, bóle pleców, kołatanie serca oraz bezsenność. Rozpoznanie wymaga najpierw wykluczenia innych chorób przez lekarza.
Choroby psychosomatyczne to stany, w których czynniki psychiczne, zwłaszcza przewlekły stres, lęk i obniżony nastrój, wyraźnie wpływają na pojawienie się, nasilenie lub nawroty dolegliwości fizycznych. Ból, biegunka czy kołatanie serca są wtedy odczuwane naprawdę. Zmienia się tylko to, co je napędza.
Światowa Organizacja Zdrowia opisuje stres jako stan napięcia wywołany trudną sytuacją i wymienia wśród jego skutków bóle głowy lub innych części ciała, dolegliwości żołądkowe oraz kłopoty ze snem. W reakcji stresowej serce bije szybciej, mięśnie się napinają, a jelita pracują inaczej niż zwykle. Gdy taki stan trwa tygodniami, część osób zaczyna mieć objawy, które same stają się kolejnym źródłem niepokoju.
W praktyce lekarskiej przydaje się rozróżnienie dwóch sytuacji:
Obie grupy potocznie nazywa się chorobami psychosomatycznymi, choć ich leczenie rozkłada akcenty inaczej.
Choroby psychosomatyczne nie są tym samym co symulowanie ani nadmierne zamartwianie się zdrowiem. Osoba z takimi dolegliwościami nie wywołuje objawów celowo i zwykle wolałaby usłyszeć konkretną diagnozę niż „to nerwy”. Dlatego samo stwierdzenie, że wyniki są dobre, rzadko przynosi ulgę. Pomaga dopiero wyjaśnienie mechanizmu i plan, co robić, gdy objawy wracają.
Najczęściej opisywane przykłady dotyczą przewodu pokarmowego, skóry, mięśni oraz serca i oddychania. Zestawienie poniżej porządkuje je według narządów. To nie jest lista chorób „z głowy”, tylko stanów, w których związek ze stresem jest dobrze znany.
| Układ | Przykłady | Jak może działać stres |
|---|---|---|
| Pokarmowy | zespół jelita drażliwego, niestrawność czynnościowa | stres i lęk należą do typowych wyzwalaczy bólu brzucha, wzdęć, biegunek i zaparć |
| Skóra | łuszczyca, atopowe zapalenie skóry, pokrzywka | stres bywa czynnikiem, który poprzedza zaostrzenie zmian |
| Mięśnie | napięciowy ból głowy, bóle karku i pleców | napięcie mięśni szyi i barków, gorszy sen, niższa tolerancja bólu |
| Serce i krążenie | kołatanie serca, ból w klatce piersiowej przy lęku | przyspieszone tętno w reakcji stresowej |
| Oddechowy | duszność przy napadach lęku, uczucie niepełnego wdechu | płytki, szybki oddech i napięcie przepony |
| Sen i energia | bezsenność, przewlekłe zmęczenie | pobudzenie wieczorem, wybudzenia, zmęczenie po przebudzeniu |
Przy zespole jelita drażliwego NHS wymienia stres i lęk obok alkoholu, kofeiny oraz ostrych i tłustych potraw jako czynniki nasilające objawy. Jak łączyć dietę z pracą nad napięciem, opisujemy w tekście o podejściu psychosomatycznym w zespole jelita drażliwego. W chorobach skóry stres rzadko jest jedyną przyczyną, ale często poprzedza nawrót. Przy łuszczycy NHS stawia go na liście czynników zaostrzających obok palenia, alkoholu, otyłości i infekcji, a szerzej ten temat rozwijamy przy przewlekłych problemach skórnych.
Tło psychosomatyczne sugeruje przede wszystkim wyraźny związek objawów z napięciem: nasilają się w trudnych okresach, a słabną w czasie urlopu lub po rozwiązaniu problemu. NHS wśród fizycznych objawów stresu wymienia bóle i zawroty głowy, napięcie lub ból mięśni, dolegliwości żołądkowe, ból w klatce piersiowej, szybsze bicie serca oraz problemy seksualne.
Na co zwrócić uwagę, zanim pójdziesz do lekarza:
Żaden z tych punktów nie przesądza o rozpoznaniu. Dopiero wywiad, badanie i dobrane do objawów badania pozwalają lekarzowi ocenić, czy mechanizm jest psychosomatyczny, somatyczny, czy mieszany. Jak wygląda to rozróżnienie krok po kroku, wyjaśniamy w poradniku jak odróżnić zaburzenia psychosomatyczne od chorób czysto somatycznych. Nawracające bóle głowy mają osobne omówienie: bóle głowy bez uchwytnej przyczyny.
Bardziej narażone są osoby, które długo żyją w napięciu i mają mało okazji do regeneracji. Nie chodzi o „słabą psychikę”, tylko o sumę obciążeń, które przez miesiące nie mają ujścia. Z obserwacji klinicznych wynika, że częściej dotyczy to kilku grup:
WHO zwraca uwagę, że przewlekły stres może pogarszać przebieg chorób, które już występują. Dlatego u osoby z nadciśnieniem, astmą czy łuszczycą praca nad napięciem jest częścią leczenia, a nie dodatkiem do niego.
Objawów nie wolno przypisywać psychice, dopóki lekarz nie wykluczy chorób, które dają podobny obraz. Choroby psychosomatyczne rozpoznaje się po badaniu, a nie zamiast badania. Szczególnej czujności wymagają objawy alarmowe:
NHS przy objawach jelitowych zaleca wizytę u lekarza, gdy trwają dłużej niż 4 tygodnie, a pilną pomoc przy utracie masy ciała bez przyczyny, krwawieniu z odbytu lub wyczuwalnym guzie. Te same zasady ostrożności dotyczą innych dolegliwości. Zanim uznamy, że to stres, trzeba mieć pewność, że nie przeoczono choroby wymagającej innego leczenia.
Leczenie łączy opiekę nad ciałem z pracą nad napięciem, a jego zakres zależy od tego, co dominuje w objawach. Decyzję o planie, w tym o lekach, podejmuje lekarz po zebraniu wywiadu i wyników badań. Najczęściej plan składa się z kilku elementów:
Na przebieg leczenia chorób psychosomatycznych wpływa między innymi to, jak długo objawy trwały przed pierwszą wizytą i czy udało się ograniczyć czynniki, które je podtrzymują, na przykład brak snu czy przeciążenie pracą. Poprawa rzadko przychodzi po jednym spotkaniu. Częściej jest to proces liczony w tygodniach lub miesiącach, w którym objawy stopniowo słabną i rzadziej wracają.
W CLiPO konsultacje z zakresu psychosomatyki prowadzą psychiatra i psycholodzy, a przy objawach z ciała pacjent może skorzystać z konsultacji internistycznej, gastroenterologicznej czy kardiologicznej z EKG w tej samej placówce w Zgierzu. Takie połączenie ułatwia sprawdzenie obu stron problemu bez odsyłania od gabinetu do gabinetu.
Do najczęściej wymienianych przykładów należą zespół jelita drażliwego, napięciowe bóle głowy, bóle karku i pleców, nawroty łuszczycy oraz kołatanie serca przy lęku. Łączy je to, że stres wywołuje lub nasila objawy, choć sam objaw jest prawdziwy. Napięciowy ból głowy trwa zwykle od 30 minut do kilku dni.
Tak, bo objawy bywają bardzo uciążliwe, a przypisanie ich stresowi bez badań może opóźnić rozpoznanie innej choroby. Nagły ból w klatce piersiowej, duszność w spoczynku czy zaburzenia mowy wymagają wezwania pomocy pod numer 112. Po wykluczeniu zagrożeń u wielu osób udaje się dolegliwości wyraźnie złagodzić.
Lekarz rozpoznaje ją na podstawie wywiadu, badania i wyników badań, które wykluczają inne przyczyny objawów. Znaczenie ma związek dolegliwości ze stresem oraz ich zmienność w czasie. Przy objawach jelitowych trwających ponad 4 tygodnie wizyta u lekarza jest wskazana zawsze.
Tak, psychoterapia, zwłaszcza poznawczo-behawioralna, jest jedną z podstawowych metod leczenia chorób psychosomatycznych. Uczy rozpoznawać wyzwalacze objawów i inaczej reagować na sygnały z ciała. Często łączy się ją z leczeniem choroby podstawowej, ruchem i 1 prostą techniką oddechową ćwiczoną codziennie.
Stres rzadko jest jedyną przyczyną chorób skóry, ale często poprzedza ich zaostrzenia. W przypadku łuszczycy NHS wymienia stres wśród 8 grup czynników nasilających zmiany, obok alkoholu, palenia, otyłości i infekcji. Leczenie dermatologiczne warto wtedy łączyć z pracą nad napięciem.