Otyłość brzuszna pojawia się częściej po menopauzie, bo spadek estrogenów zmienia sposób magazynowania tłuszczu: mniej trafia na biodra i uda, więcej odkłada się w jamie brzusznej, także jako tłuszcz trzewny wokół narządów. Dochodzą do tego ubytek mięśni, słabsza wrażliwość na insulinę i gorszy sen. To przewidywalna zmiana biologiczna, a nie brak silnej woli.
Zmienia się przede wszystkim rozmieszczenie tkanki tłuszczowej, a nie tylko masa ciała. Według WHO większość kobiet przechodzi menopauzę między 45. a 55. rokiem życia. Jej przyczyną jest wygaśnięcie czynności pęcherzyków jajnikowych i spadek stężenia estrogenów we krwi, co wpływa na skład ciała i na czynniki ryzyka sercowo-naczyniowego. WHO zwraca uwagę, że po menopauzie stopniowo zanika przewaga kobiet w ochronie przed chorobami serca.
Polskie Towarzystwo Leczenia Otyłości (PTLO) w zaleceniach z 2024 r. zaznacza, że w okresie menopauzy rośnie ryzyko przyrostu tkanki tłuszczowej i przybierania na wadze. Kluczowe jest to, gdzie ten tłuszcz się gromadzi. Tłuszcz trzewny, otaczający narządy jamy brzusznej, jest metabolicznie aktywny i silniej niż tłuszcz na biodrach wiąże się z cukrzycą typu 2, nadciśnieniem i miażdżycą.
| Zmiana po menopauzie | Co oznacza dla sylwetki i zdrowia |
|---|---|
| Spadek estrogenów | Tłuszcz częściej odkłada się w okolicy brzucha, także wokół narządów wewnętrznych |
| Ubytek masy mięśniowej z wiekiem | Mniejszy wydatek energii, więc dawny jadłospis może dawać przyrost masy |
| Słabsza wrażliwość na insulinę | Łatwiejsze magazynowanie energii, napady głodu, wyższe ryzyko cukrzycy typu 2 |
| Uderzenia gorąca i nocne poty | Gorszy sen, zmęczenie, większa ochota na szybką energię |
| Stres i wahania nastroju | Jedzenie emocjonalne, mniej ruchu |
Nie każda kobieta przybiera na wadze w tym okresie w tym samym stopniu. Znaczenie mają geny, aktywność, sen, przyjmowane leki i to, jak wyglądała masa ciała przed menopauzą. Dlatego ocena ryzyka powinna być indywidualna, a nie oparta wyłącznie na wieku.
Bo po menopauzie zmienia się biologia, a razem z nią bilans energii. Z wiekiem ubywa mięśni: według zaleceń PTLO do 7. dekady życia traci się 10-20% masy mięśniowej. Mniej mięśni to mniejsze zapotrzebowanie energetyczne, więc porcje, które przez lata utrzymywały stabilną wagę, zaczynają dawać nadwyżkę.
Do tego dochodzi sen. Uderzenia gorąca i nocne poty wybudzają, a niewyspanie zwiększa apetyt i odbiera chęć do ruchu. Wiele kobiet mówi, że je tak samo jak zawsze, i często jest to prawda. Samo zaciskanie zębów rzadko działa. Lepiej sprawdza się plan dopasowany do nowych warunków.
Typowe sygnały, które kobiety zauważają po menopauzie:
Najprostszym sygnałem jest obwód talii. U kobiet wynik ≥80 cm oznacza według kryteriów IDF otyłość brzuszną, która zwiększa ryzyko nadciśnienia tętniczego, cukrzycy typu 2 i miażdżycy. PTLO zaleca mierzyć talię u osób z nadwagą lub otyłością I stopnia, bo to pośredni wskaźnik tłuszczu trzewnego i ryzyka kardiometabolicznego.
Pomiar robi się na stojąco, po spokojnym wydechu, w połowie odległości między najniższym żebrem a górnym brzegiem kości biodrowej. Pojedynczy wynik mówi mniej niż trend, dlatego warto mierzyć co kilka tygodni w podobnych warunkach. Szczegóły opisuje artykuł o tym, jak prawidłowo mierzyć obwód talii.
O problemie metabolicznym świadczą też: rosnące ciśnienie, podwyższona glukoza lub cholesterol w badaniach, senność po posiłkach i napady głodu. BMI bywa w tej sytuacji mylące. Przy tej samej masie ciała może być mniej mięśni, a więcej tłuszczu trzewnego.
Zwykle zaczyna się od podstawowych badań krwi i kilku pomiarów, a zakres dobiera lekarz do objawów, chorób i przyjmowanych leków.
Jeśli wyniki sugerują zaburzenia gospodarki cukrowej, warto dowiedzieć się, czym jest insulinooporność i jak się ją leczy. Dobrze też przejrzeć z lekarzem listę leków, bo PTLO zaleca, by w leczeniu chorób przewlekłych wybierać, gdy to możliwe, preparaty niesprzyjające przyrostowi masy ciała. Gdy masa ciała rośnie mimo zmian w diecie, warto umówić się do obesitologa w Zgierzu, blisko Łodzi, który oceni, czy potrzebne jest leczenie otyłości.
Może ograniczać odkładanie tłuszczu w jamie brzusznej, ale nie jest metodą leczenia otyłości. W badaniu omawianym przez Endocrine Society w 2018 r. kobiety stosujące terapię hormonalną miały mniej tkanki tłuszczowej, zwłaszcza w obrębie brzucha, niż kobiety, które jej nie stosowały. Ten efekt szybko znikał po odstawieniu leczenia.
PTLO w zaleceniach z 2024 r. zaznacza, że mimo korzystnego wpływu na rozmieszczenie tkanki tłuszczowej nie powinno się jej zalecać w leczeniu otyłości brzusznej. Dziś terapię hormonalną stosuje się przede wszystkim do łagodzenia uderzeń gorąca i innych uciążliwych objawów menopauzy. O jej włączeniu decyduje ginekolog po ocenie korzyści i ryzyka, a nie chęć zmniejszenia obwodu talii.
Podstawą jest żywienie, ruch z elementem siłowym oraz praca nad snem i stresem, a przy wskazaniach także leki. PTLO przywołuje badania, w których interwencja behawioralna zapobiegała przyrostowi masy ciała przez 5 lat u kobiet w okresie okołomenopauzalnym.
Plan żywienia dopasowany do zmian po menopauzie pomaga ułożyć dietetyk. Leczenie farmakologiczne wymaga regularnych kontroli, o czym więcej w tekście o tym, czy farmakoterapia otyłości wymaga stałego nadzoru lekarskiego. Rzadko da się wrócić do sylwetki sprzed lat tymi samymi metodami, ale obwód talii i wyniki badań można poprawić.
Wtedy, gdy zmiany w talii idą w parze z nieprawidłowymi wynikami albo utrudniają codzienne życie.
Szybkie powiększanie się brzucha z bólem, uczuciem pełności po małym posiłku albo chudnięciem w innych miejscach nie jest typowe dla menopauzy i wymaga pilnej wizyty u lekarza.
W CLiPO w Zgierzu, przy granicy Łodzi, pacjentką zajmuje się endokrynolog, a w razie potrzeby także dietetyk i psycholog. Zależności między hormonami a talią szerzej opisuje artykuł o tym, jakie hormony mają wpływ na powstawanie otyłości brzusznej.
Tak, to częsta zmiana, bo spadek estrogenów przesuwa odkładanie tłuszczu w stronę brzucha. Menopauza występuje zwykle między 45. a 55. rokiem życia i w tym okresie rośnie ryzyko przyrostu tkanki tłuszczowej. Częsta nie znaczy jednak obojętna dla zdrowia, dlatego warto kontrolować talię i wyniki badań.
Najczęściej lekarz zleca glukozę na czczo, HbA1c, lipidogram, próby wątrobowe i TSH, a przy podejrzeniu insulinooporności także insulinę na czczo. Do tego pomiar ciśnienia i obwodu talii, który u kobiet od 80 cm wskazuje na otyłość brzuszną. Zakres badań zależy od objawów i przyjmowanych leków.
Mierz na stojąco, po spokojnym wydechu, taśmą ułożoną poziomo w połowie odległości między najniższym żebrem a górnym brzegiem kości biodrowej. Wynik ≥80 cm u kobiet oznacza otyłość brzuszną według kryteriów IDF. Najwięcej mówi trend, więc powtarzaj pomiar co 2-4 tygodnie w podobnych warunkach.
Nie jest to metoda leczenia otyłości, choć u kobiet ją stosujących obserwowano mniej tłuszczu w obrębie brzucha. W badaniu omawianym przez Endocrine Society w 2018 r. efekt szybko znikał po odstawieniu terapii. O terapii hormonalnej decyduje ginekolog, głównie z powodu uciążliwych objawów menopauzy.
Mogą pomóc, jeśli są wskazania: BMI ≥30 albo 27-29,9 z chorobą towarzyszącą, np. nadciśnieniem lub stanem przedcukrzycowym. Leki stosuje się zawsze razem z dietą i ruchem, a ich skuteczność lekarz ocenia po około 3 miesiącach. Decyzję podejmuje lekarz po badaniach i wywiadzie.