Tak, zaburzenia psychosomatyczne mogą naśladować poważne choroby. Napad paniki bywa mylony z zawałem serca, objawy czynnościowe układu nerwowego z udarem lub stwardnieniem rozsianym, a zespół jelita drażliwego z chorobą zapalną jelit. Dlatego o podłożu psychosomatycznym decyduje lekarz dopiero po badaniach, a nagły ból w klatce czy niedowład wymagają telefonu pod 112.
Zaburzenia psychosomatyczne mogą naśladować poważne choroby, bo reakcja stresowa wywołuje w ciele prawdziwe, mierzalne zmiany. Serce przyspiesza, oddech staje się szybki i płytki, mięśnie klatki piersiowej się napinają, a jelita pracują inaczej. Dla osoby, która to przeżywa, objaw niczym nie różni się od tego, który daje choroba narządu.
Drugi mechanizm to zmiana sposobu, w jaki mózg odbiera sygnały z ciała. Przy przewlekłym napięciu uwaga skupia się na każdym ukłuciu czy mocniejszym uderzeniu serca, a lęk przed chorobą dodatkowo nasila reakcję stresową. Tworzy się błędne koło: objaw budzi lęk, lęk wzmacnia objaw.
Trzecia grupa to zaburzenia czynnościowe układu nerwowego. Specjaliści z King's College Hospital w Londynie opisują je jako problem z tym, jak mózg przetwarza sygnały płynące do ciała i z ciała, przy nieuszkodzonych strukturach mózgu. Objawy mogą przypominać udar czy stwardnienie rozsiane, a bywają nawet bardziej nasilone.
W praktyce naśladowanie dotyczy najczęściej kilku typów dolegliwości:
Najczęściej przypominają choroby serca, układu nerwowego, płuc i jelit, czyli te, których pacjenci boją się najbardziej. Tabela zestawia typowe pomyłki i sygnały, na które zwraca uwagę lekarz. Nie służy do samodzielnej diagnozy.
| Objawy | Z czym bywają mylone | Czego lekarz nie może pominąć |
|---|---|---|
| napad paniki: kołatanie serca, ból w klatce, duszność, pocenie się | zawał serca, zaburzenia rytmu | ból promieniujący do ręki, szyi, szczęki lub pleców, ból przy wysiłku, zmiany w EKG |
| duszność w stresie, częste wzdychanie, uczucie niepełnego wdechu | astma, zatorowość płucna, niewydolność serca | duszność w spoczynku, obrzęki nóg, kaszel z krwią, sinienie |
| osłabienie lub drętwienie kończyny, napady z utratą kontaktu | udar, stwardnienie rozsiane, padaczka | nagły początek, opadnięcie kącika ust, zaburzenia mowy |
| bóle brzucha, biegunki i zaparcia nasilane stresem | choroby zapalne jelit, celiakia, nowotwór jelita | krew w stolcu, utrata masy ciała, twardy guz w brzuchu, niedokrwistość |
| napięciowy ból głowy | krwawienie wewnątrzczaszkowe, guz mózgu | nagły, bardzo silny ból, zaburzenia widzenia lub mowy, gorączka ze sztywnością karku |
Z tabeli wynika ważna zasada: podobieństwo objawów działa w obie strony. Zaburzenie psychosomatyczne może udawać zawał, ale zawał u osoby z lękiem nadal jest zawałem. Dlatego rozmowa o stresie nigdy nie zastępuje badania.
Napad paniki i zawał serca mogą wyglądać podobnie i na podstawie samych objawów nie da się ich pewnie rozróżnić w domu. NHS wymienia wśród objawów napadu paniki kołatanie serca, ból w klatce piersiowej, duszność, pocenie się, drżenie i zawroty głowy. Napad trwa zwykle od 5 do 20 minut i sam w sobie nie jest niebezpieczny.
Ten sam serwis zaleca wezwanie pomocy, gdy ból w klatce piersiowej pojawia się nagle i nie ustępuje, przypomina ucisk lub pieczenie albo promieniuje do ręki, szyi, szczęki, brzucha czy pleców, zwłaszcza z potami, nudnościami, zawrotami głowy lub dusznością. W Polsce oznacza to telefon pod 112.
Praktyczne zasady:
W wyjaśnieniu kołatań i bólu w klatce pomaga konsultacja kardiologiczna z EKG, a przy nawracających napadach lęku także psychoterapia.
Objawy neurologiczne o podłożu czynnościowym należą do najbardziej mylących, bo mogą wyglądać jak udar lub padaczka. Specjaliści z King's College Hospital wymieniają wśród nich utratę kontroli nad ruchami, drętwienie i mrowienie, osłabienie oraz napady z częściową lub całkowitą utratą świadomości, nazywane napadami czynnościowymi. To jeden z najczęstszych powodów, dla których pacjenci szukają porady neurologa.
Rozpoznanie opiera się na dokładnym wywiadzie i badaniu neurologicznym, w którym lekarz szuka tak zwanych objawów pozytywnych, typowych dla zaburzeń czynnościowych. Diagnoza nie powstaje więc na zasadzie wykluczenia wszystkiego, tylko ma własne kryteria. Leczenie obejmuje specjalistyczną fizjoterapię i psychoterapię.
Podobnie jest z dusznością. NHS podaje napad paniki wśród częstych przyczyn duszności, obok astmy, infekcji dróg oddechowych, nadwagi i palenia, a jednocześnie przestrzega przed samodzielnym ustalaniem przyczyny. Szerzej piszemy o tym w tekście czy zaburzenia psychosomatyczne mogą powodować problemy z oddychaniem, a o objawach z przewodu pokarmowego w artykule o tym, czy zaburzenia psychosomatyczne mogą wywoływać przewlekłe problemy żołądkowe.
Lekarz odróżnia zaburzenia psychosomatyczne od poważnej choroby, łącząc wywiad, badanie przedmiotowe, dobrane badania i obserwację w czasie. Żaden pojedynczy test nie potwierdza podłoża psychosomatycznego. Liczy się cały obraz.
Rozsądna diagnostyka unika dwóch skrajności: bagatelizowania objawów i wykonywania coraz to nowych badań bez wskazań. Kolejne badanie „dla pewności” może na chwilę uspokoić, ale często podtrzymuje lęk o zdrowie. Krok po kroku opisujemy to w poradniku jak odróżnić zaburzenia psychosomatyczne od chorób czysto somatycznych.
Nie czekaj i wezwij pomoc, gdy pojawiają się objawy, które mogą oznaczać stan zagrożenia życia, niezależnie od tego, czy wcześniej rozpoznano u ciebie zaburzenia psychosomatyczne.
Gdy badania są prawidłowe, a objawy wracają, kolejnym krokiem jest leczenie mechanizmu, który je podtrzymuje. Najczęściej obejmuje ono psychoterapię, zwłaszcza poznawczo-behawioralną, naukę regulacji oddechu i napięcia, stopniowy powrót do aktywności oraz leczenie współistniejącej depresji lub lęku, o którym decyduje lekarz.
Pomaga też jedna osoba prowadząca leczenie, która zna całą historię i pilnuje, żeby nie powtarzać badań bez potrzeby. W CLiPO w ramach psychosomatyki konsultacje prowadzą psychiatra i psycholodzy, a na miejscu w Zgierzu dostępne są też internista, kardiolog z EKG i gastroenterolog. Przed wizytą warto zajrzeć do poradnika jak rozmawiać z lekarzem o objawach psychosomatycznych.
Tak, napad paniki, potocznie wiązany z nerwicą, może dawać ból w klatce piersiowej, kołatanie serca, duszność i pocenie się, podobnie jak zawał. Napad trwa zwykle od 5 do 20 minut i sam nie uszkadza serca. Pierwszy taki epizod zawsze wymaga oceny lekarskiej, a przy bólu promieniującym do ręki czy szczęki trzeba dzwonić pod 112.
Tak, zaburzenia czynnościowe układu nerwowego mogą dawać osłabienie kończyn, drętwienie czy zaburzenia mowy przypominające udar lub stwardnienie rozsiane. Struktury mózgu nie są wtedy uszkodzone, ale objawy są prawdziwe. Nagłe osłabienie jednej strony ciała zawsze wymaga natychmiastowego telefonu pod 112.
Pewnie odróżnić je może tylko lekarz na podstawie wywiadu, badania i dobranych badań. Tło psychosomatyczne sugeruje zmienność objawów i ich związek ze stresem, a chorobę narządu między innymi objawy stałe, narastające i nieprawidłowe wyniki. Przy objawach jelitowych trwających ponad 4 tygodnie warto zgłosić się do lekarza.
Nie, powtarzanie badań bez wskazań zwykle daje tylko krótką ulgę i może podtrzymywać lęk o zdrowie. Lepiej ustalić z 1 lekarzem prowadzącym plan diagnostyki i terminy kontroli. Nowy lub zmieniony objaw jest jednak zawsze powodem do ponownej oceny.
Tak, zaburzenia psychosomatyczne i choroby narządowe często występują jednocześnie, a stres może nasilać objawy chorób, które już są. Na przykład osoba z astmą może mieć też napady paniki z dusznością. Dlatego każda zmiana charakteru objawów wymaga oceny lekarza, nawet po wcześniejszym rozpoznaniu tła psychosomatycznego.